Bert Ernste
Mei 2006 (iets gewijzigd opgenomen in Ajuus januari 2008)
São Paulo. Mooi weer. Ik bekijk het gewoel van de vele mensen op straat. Dit is voor Nederlanders en Belgen een vreselijk grote stad. Ineens getoeter en ik word bijna omver gereden door een auto die uit de parkeergarage van een flat naar boven komt stuiven. Ik ben even heel kwaad vanwege dit gebrek aan respect voor voetgangers op het trottoir. Aan mijn Braziliaanse vrienden merk ik dat ik deze Hollandse houding kan vergeten. De auto is hier de baas.
Dat was mijn eerste les Braziliaanse gewoontes. ’s Lands wijs, ’s lands eer. Tegelijkertijd is dat natuurlijk een kleinigheid. Wie naar Brazilië gaat voor een bedrijf om daar een aantal jaren te werken, of wie naar Brazilië emigreert, bijvoorbeeld vanwege de liefde, krijgt veel meer te verstouwen. Dat begint bij het verlaten van vrienden en bekenden en, ook niet te onderschatten, een bekende omgeving, waar je de weg weet, de gewoontes en de producten kent. Daar komen dan nog bij de stress van het inpakken, het beginnen in een nieuwe omgeving, huis zoeken, starten en / of vinden van nieuw werk en in het geval van een huwelijk met een Braziliaan(se) een buitenlandse schoonfamilie. Alsof dat nog niet genoeg is om ’s nachts gillend wakker te worden, heb je in dat hele proces ook nog eens te maken met alle bureaucratie voor visum, verblijfs- en werkvergunning, bankzaken en de regelingen voor het eventuele huwelijk.
Taal
Om je in dat proces zo min mogelijk verloren te voelen is het ten zeerste aan te
bevelen om ruim vóór aankomst in Brazilië de taal te leren. Zelfs
hoger opgeleide Brazilianen spreken vaak maar weinig Engels. Waarom zouden ze,
omringd door zo veel Portugees sprekenden (160 miljoen)? Brazilianen hebben er, dank
zij de immigratie, overigens meestal geen moeite mee als je Portugees spreekt met een
accent, of fouten maakt. ‘Buitenlander’ (estrangeiro) is in
Brazilië geen vies woord, zoals het vandaag de dag in Nederland lijkt te zijn.
Interessant is dat in São Paulo veel namen voorkomen van inheemse oorsprong,
die aardige tongbrekers kunnen zijn. Enkele voorbeelden: Ibirapuera (park in
São Paulo), Anhangabaú (metrostation), Cagaguatatuba en
Itapetininga (plaatsen in de deelstaat São Paulo). Investeer in
Portugees spreken, er gaat een wereld voor je open.
(Portugese les in Utrecht)
Vervoer
De auto is hier het belangrijkste vervoermiddel en zoals gezegd de baas. Op
kruispunten heeft het afslaande verkeer ook weinig respect voor de overstekende
voetganger. De aanwezigheid van zebra’s maakt daarbij nauwelijks
verschil.
Verder is het verkeer in São Paulo Latijns druk en ogenschijnlijk zeer
ongeorganiseerd, al valt dat bij nader inzien eigenlijk wel mee. Maar een feit blijft
dat Brazilianen de richtingaanwijzer maar weinig gebruiken en - laten we maar zeggen
- flexibel in- en uitvoegen. Maar ze laten ook flexibel in- en uitvoegen. Brazilianen
staan veel minder op hun strepen (lees verkeersregels) dan Nederlanders. Let goed op
de motorkoeriers, die vliegen met ware doodsverachting overal tussendoor. Het is in
São Paulo en elders in het land ook zaak om het wegdek in de gaten te houden.
Je komt nogal eens (forse) gaten tegen. De verkeersdrempels (lombadas) zijn
vaak slecht gemarkeerd en zéér ‘agressief’. Tussen
kruisende straten zit soms een forse geul voor de waterafvoer. Als je die niet ziet
en er in volle vaart overheen gaat, raak je met je hoofd onzacht het dak en het is
slecht voor de schokbrekers.
Dank zij het feit dat São Paulo geen echte toeristenstad is, kun je er over
het algemeen goed een taxi nemen, zonder meteen in een tourist trap terecht te
komen. Het metronet is goed, maar wat beperkt van omvang. Met de bus gaan is buiten
de spits goed mogelijk, ware het niet dat het vaak lastig is te achterhalen welke bus
je moet hebben. Die informatie staat in ieder geval niet op de bushalte en tegen de
tijd dat je de informatie op de bus zelf verwerkt hebt, is die meestal vertrokken.
Internet biedt een oplossing: buszoeker.
Veiligheid
Naast het feit dat flatgebouwen meestal een parkeergarage hebben en er dus heel
veel plekken zijn, waar auto’s ineens het voetpad kunnen kruisen, valt op dat
vrijwel alle flatgebouwen veel hekken en een portiersloge hebben. De reden is
natuurlijk de veiligheid. Familieleden en vrienden van aanstaande expats en
emigranten die naar São Paulo of Rio gaan, begeleiden de voorbereidingen vaak
met welgemeende, maar ook wel eens irritante ‘goede’ raad: “Pas
maar op daar, het is daar hartstikke gevaarlijk!”, “Weet je wel zeker dat
je naar São Paulo wilt?”. Ze hebben een punt, je moet inderdaad
voorzichtig zijn in Braziliës grote steden, maar het beeld dat we in Europa van
de onveiligheid hier hebben, is óók erg overdreven. Met een paar
voorzorgen, zoals geld pinnen waar dat veilig kan, bepaalde straten vermijden, niet
opzichtig rijk over straat gaan, je tas goed vast houden en dergelijke, is er goed te
leven in São Paulo en elders.
Huis zoeken
Het vinden van een huis gaat anders dan in België en Nederland.
Huurcontracten worden meestal voor een langere periode afgesloten en het is niet
gemakkelijk daar onderuit te komen. Soms is het - vooral bij de hogere huren -
mogelijk om een ontbindingsclausule op te nemen, maar gebruikelijk is het niet. Bij
huren moet meestal een flink aantal maanden vooruit worden betaald, of men heeft
iemand nodig die borg staat (een fiador). Dat gaat met veel bureaucratie
gepaard.
Voor het kopen van een huis geldt dat de notaris maar weinig controle uitoefent. Dat
moet door een jurist gebeuren. In ons geval heeft de juridische afdeling van de
makelaar van de verkoper (www.pacheco.com.br) dat keurig voor ons verzorgd, maar niet
elke (verkopende) makelaar is te vertrouwen. Laat je dus juridisch bijstaan, zeker
als je de taal niet voldoende kent om alle stukken te lezen.
Denk er bij het kiezen van je woonwijk aan dat het verkeer in São Paulo hels
kan zijn, zeker als het (stort)regent en diverse straten overstromen. Een optie kan
zijn om dicht bij een metrostation te gaan wonen om minder autoafhankelijk te zijn.
Voor de meeste Paulistanos is de auto echter een must.
Omgangsvormen
De Brazilianen zijn op een informele manier veel hoffelijker in de omgang dan
Nederlanders. De vergelijking met Belgen durf ik niet aan, ik zeg het eerlijk. Zo is
het gebruikelijk om in een restaurant de ober de kans te geven om je een plaats aan
te wijzen, of minstens te vragen of het OK is als je ergens gaat zitten. De ober bij
de ingang voorbij stieren en op het lege tafeltje afstevenen, zoals in Nederland vaak
gebeurt, valt niet goed, al zullen ze niet snel wat zeggen. Er is echter wel veel
verschil tussen de sociale klassen, dus ook tussen die ober en de klant. Dat wil
zeggen dat je correct en beleefd, maar ook wat afstandelijk dient te zijn.
Datzelfde geldt voor huispersoneel, de empregada (inwonend dienstmeisje) of
faxineira (komt een aantal uren of dagen per week schoonmaken). De Nederlandse
‘democratische’ manier van omgang, dat wil zeggen proberen het personeel
op voet van gelijkheid te behandelen gaat meestal niet zo goed. Menig dienstmeisje
zal bijvoorbeeld niet graag mee-eten met de familie, al komt dat wel degelijk voor.
Zelf heb ik altijd geworsteld met de gulden middenweg in deze. Meer
Duidelijk anders is ook de omgang met de buren. De Nederlandse gewoonte (of is die
aan het uitsterven?) om je nieuwe buren voor een kopje koffie te vragen ter
kennismaking, zal in Brazilië meestal op onbegrip stuiten. Op straat of in de
gang van je flat je even aan de buren voorstellen “wij zijn van nummer
zoveel”, is al gauw voldoende, een klein praatje kan uiteraard geen kwaad. Ook
het thuis uitnodigen van collega’s van het werk is in Brazilië minder
gebruikelijk. Als er al contacten zijn buiten werktijd, is het gebruikelijker om in
een kroeg of restaurant af te spreken. Uiteraard verschilt dit per sector.
Maatschappij
In zijn algemeenheid geldt dat Brazilianen erg individualistisch zijn. Ieder voor
zich, zeg maar. Dat betekent - heel prettig - dat ze jou ook in je waarde laten, maar
het houdt ook een zekere onverschilligheid voor de ander in. Volgens sommige
theorieën komt dat omdat er in de Braziliaanse immigratiegeschiedenis nooit een
echt dominante groep is geweest. Daardoor zou er nooit een overheersende ideologie,
een dominant idee van “onze maatschappij is zo” zijn gevestigd, maar was
elke groep bezig met zichzelf. Dat is bijvoorbeeld anders in de Verenigde Staten met
zijn dominantie (in de begintijd) van de blanke, protestantse, Angelsaksische
immigranten.
Geld, telefoon, water licht
Banken zijn in Brazilië een crime. Ze zijn duur en geven slechte service.
Het internetbankieren is goed ontwikkeld, maar je moet desondanks vaker naar de bank
dan je lief is. Ook het regelen van zaken als telefoon, gas, water, licht en
dergelijke is allemaal ingewikkelder dan in Nederland. Meer bureaucratie, vaker
allerlei papieren moeten tonen en daarvoor in rijen staan. Overigens is Brazilië
op dit gebied de laatste tien jaar al een heel eind verbeterd.
Uitgaan
Voor de duidelijkheid: ondanks de vele dingen waar je aan moet wennen, is leven in
Brazilië voor wie een redelijk inkomen heeft buitengewoon prettig. Het klimaat
is prima (soms wat warm voor ons) en de mensen zijn vreselijk aardig. Een wereldstad
als São Paulo heeft bovendien zijn eigen charme, al moet je dan wel de grote
stukken lelijke en gore grote stad negeren. Talloze mooie bioscopen (films worden
ondertiteld, dus als je de originele taal kunt volgen een aanrader), restaurants uit
alle windstreken, een fantastisch cultuuraanbod met prachtige musea, muziek etc. en
een mooi, inmiddels grotendeels gerestaureerd historisch centrum. Alleen de
luisterrijke avenida’s ontbreken. Dat zijn allemaal helse verkeersaders
geworden.
Uitgaanstips in het Engels
Artikel in de New
York Times over São Paulo als toeristenstad (voor de koopkrachtige
toerist, dat wel)
Meer emigratietips
Meer Brazilië | Index artikelen | Contact