~ Losse notities Brazilië ~

Meer Brazilië

2

* Wereldbeker en Olympische spelen Rio in gevaar?
Woedend was de gouverneur van de deelstaat Rio de Janeiro Sérgio Cabral. De wereldkampioenschappen voetbal van 2014 en de Olympische Spelen van 2016 in Rio zijn volgens hem niet haalbaar, als de deelstaat een deel van de olie-inkomsten van Brazilië misloopt.

Brazilië heeft een paar jaar geleden grote olievelden gevonden voor de kust van de deelstaten Rio de Janeiro, São Paulo en Espírito Santo. Daar wordt al olie gewonnen, maar op nog grotere diepte, onder de daar liggende zoutlagen zit nog veel meer van het ‘zwarte goud’. In Brazilië duiden ze deze olie daarom aan met de term pré-sal (vóór het zout). Over een paar jaar moet de winning beginnen.

Het Braziliaanse parlement vond dat een goede gelegenheid om de verdeling van de opbrengsten te herzien. Tot nu kregen de olieproducerende deelstaten een flink deel van de oliewinsten. Het parlement vond het tijd om zowel voor de al bestaande oliewinning en mijnbouw, als voor de nieuwe olievelden de verdeelsleutel te veranderen, zodat alle deelstaten ervan profiteren.

In beginsel een rechtvaardige keuze, want waarom zouden voornamelijk de deelstaten, waar toevallig olie of mineralen zitten, daarvan profiteren? De olie zit zelfs niet in die deelstaten in de grond, maar in de zeebodem op respectabele afstand van hun kust.

Echter, Rio de Janeiro en andere staten zien hierdoor ineens een streep gehaald door een belangrijke inkomstenpost op hun begroting. De deelstaat Rio de Janeiro krijgt de zwaarste klap. Als het door gaat, ontvangt Rio ongeveer twee miljard euro per jaar minder.

De vraag is nu of president Lula het voorstel van het parlement met een veto zal tegen houden. Overigens, de Brazilianen laten de wereldkampioenschappen voetbal en de Olympische Spelen natuurlijk niet aan hun neus voorbij gaan. Die dreiging is onderhandelingstactiek.

* Het hek van de buurman (Veiligheid in Brazilië 3)
2010/03 - De nieuwe buren hebben een ‘elektrisch hek’ (cerca elétrica) laten plaatsen. Dat wil zeggen dat op hun muur, boven op het hek aan de voorkant, langs de dakrand en zo om hun hele huis vier schrikdraden zijn gespannen. Keurig met om de zo veel meter een bordje met een waarschuwing. Een inbreker, die er overheen probeert te klimmen, loopt het risico van een fikse, maar niet dodelijke schok.

Brazilië heeft een veiligheidsprobleem, zoals hieronder al geconstateerd. Iedereen gaat daar anders mee om. De buurman heeft zich helemaal ingedekt met zijn elektrische hek en een alarminstallatie verbonden met een alarmdienst. Sommigen beweren dat je daarmee juist laat merken dat er wat te halen valt. Anderen proberen hun woning er juist niet al te rijk uit te laten zien, bijvoorbeeld door niet alles piekfijn te laten schilderen. Het gebeurt nogal eens dat inbrekers na een schilderbeurt denken “hé, daar zijn nieuwe mensen komen wonen met geld” en hun slag slaan.

Het blijven dilemma’s. Met elke veiligheidsmaatregel schakel je wel een categorie inbrekers uit. De betere, om het maar zo te noemen, ben je niet zo heel gemakkelijk voor. Brazilië heeft een veiligheidsprobleem, zo veel is duidelijk. Ik blijf er aan toevoegen dat het veel minder groot is dan de media en de borrelpraat doen geloven. (Zie hieronder.)

* De stoepen van São Paulo
2010/03 - Over de gestileerde vorm van de deelstaat São Paulo gesproken (zie hieronder), ook in de trottoirs van São Paulo kom je de gestileerde deelstaat tegen. Het patroon is in 1966 ontworpen door Mirthes dos Santos Pinto (nu Mirthes Bernardes), die toen ontwerpster was bij openbare werken van de gemeente São Paulo.

Het ontwerp was een antwoord op de bekende geometrische patronen, die in Rio de Janeiro werden en worden toegepast: golvende lijnen, die bergen en zee symboliseren. In Rio wordt dat effect bereikt met mozaïek, wat het leggen van de stoepen arbeidsintensief maakt.

De oplossing van São Paulo is zeer praktisch. Je hebt er maar drie soorten tegels voor nodig: een effen zwarte, een effen witte en een zwart-witte verdeeld langs de diagonaal.

Mirthes dos Santo Pinto kreeg niets voor haar ontwerp, behalve dan de voldoening dat het overal werd toegepast: op t-shirts, zolen van sandalen en bordjes 'Verboden te roken' (hieronder). Heel veel mensen wisten niet meer wie het patroon had ontworpen. In 2004 werd haar naam aan de vergetelheid ontrukt, dank zij een artikel in het blad Projeto/Design.

* Verboden te roken in São Paulo
2010/03 - Net als in Nederland mag je in Brazilië op steeds minder plekken roken. Zo ook in São Paulo. Het duurde even voordat ik daar de eigenaardige vorm begreep van de bordjes ‘Verboden te roken’. Ze zijn in de (gestileerde) vorm van de deelstaat São Paulo. De anti-rookwet is een wet van de deelstaatregering.

* Veiligheid in Brazilië valt reuze mee (Veiligheid in Brazilië 2)
2010/03 - Brazilië heeft een slechte naam als het gaat om veiligheid. Heel wat toeristen laten zich weerhouden om naar Brazilië te gaan, afgeschrikt door de verhalen. Een verhaal, zoals hieronder over een verzekering tegen verdwaalde kogels, draagt daartoe bij. Dat realiseer ik me, maar is geen reden om zo’n fenomeen dan maar niet te noemen.

Gelukkig valt het met die veiligheid reuze mee. Althans: de verhalen in de media en aan de borreltafel zijn zwaar overdreven. Er is een probleem (zoals in vele landen), maar het is bij lange na niet zo groot, als de verhalen willen doen geloven. Helaas wordt er tegenwoordig vooral in zwart-wittermen gediscussieerd, dus deze nuancering zal ook wel niet overkomen.

Braziliës veiligheidsprobleem beperkt zich grotendeels tot specifieke plekken. Het geweld vindt vooral plaats in en om de favelas (perifere wijken, waar de armen en -helaas- de drugsbendes zitten). Ondertussen is het in Brazilië wel zaak om op je spullen te passen, niet met je rijkdom te koop lopen (keep a low profile) en extra voorzichtig te zijn in stille straatjes.

Dat in acht nemend, is het prima toeven in Brazilië.

* Verzekering tegen verdwaalde kogel (Veiligheid in Brazilië 1)
2010/03 - De grootste bank van Brazilië, Bradesco, verkoopt een verzekering tegen verdwaalde kogels. Voor ongeveer Euro 1,40 per maand, krijg je iets van Euro 8.000 uitgekeerd als je omkomt door een verdwaalde kogel. In de favelas (krottenwijken) van Brazilië zijn vrij vaak schietpartijen tussen drugsbendes, of tussen de politie en drugsbendes.

De bank experimenteert met deze verzekering in de krottenwijken Rocinha in Rio de Janeiro en Heliópolis in São Paulo. De ‘microverzekering’ wordt vooralsnog alleen verkocht aan mensen tussen de twintig en vijftig jaar oud, die een bankrekening hebben bij de vestigingen van de bank in de genoemde wijken.

Een bankvestiging in een krottenwijk? Inderdaad. Het begrip krottenwijk is zeer betrekkelijk. Wat men in Brazilië favelas noemt, zijn eigenlijk informele steden, met winkelstraten, keurige huizen (vaak niet compleet afgewerkt) en alleen aan de randen de huisjes en barakken, die Nederlanders associëren met krottenwijken. Zie De burgerlijke krottenwijk.

De ‘verdwaalde-kogelverzekering’ laat zien dat Brazilië een veiligheidsprobleem kent, in ieder geval in de favelas, en dat bedrijven overal geld aan willen verdienen. Op zich verschilt de verzekering niet veel van een ongevallenverzekering. Eigenlijk is een verdwaalde kogel niet meer dan een soort ongeluk. Een beetje bijzonder misschien, maar niet zo heel anders dan de bellende automobilist, die je aanrijdt. In beide gevallen zit er verwerpelijk menselijk gedrag achter het ‘ongeluk’. Helaas.

* Braziliaanse levenslust en Nederlands materialisme
2010/03 - Bestaat er zoiets als volksaard? Het is gevaarlijk om ‘ja’ te zeggen, want dat leidt al snel tot domme generalisaties als ‘Alle Brazilianen houden van voetbal’. Toch ga je, als je langer in een ander land verblijft, wel iets van een volksaard onderscheiden. Dus op het gevaar af ook te veel te generaliseren: de meeste Brazilianen hebben een grote levenslust. Het verbaast me iedere keer weer dat Brazilianen na een ramp tamelijk opgewekt blijven. Nadat overstromingen of modderlawines hun hele hebben en houden hebben weggevaagd, reageren de getroffenen wel aangedaan, maar meestal toch ook met een onverwoestbaar optimisme: “we leven nog en gaan er weer tegen aan”.

Een Braziliaanse kennis kreeg in Nederland een auto-ongeluk, waarbij de vrachtauto zijn neus in de deur aan haar kant had. Ze keek van zeer dichtbij tegen de grill van de vrachtauto aan, maar bleef ongedeerd. Haar auto was total loss. Nadat de eerste schrik voorbij was, begon ze te lachen en was totaal euforisch, want ze had het overleefd! Enkele Nederlandse omstanders begrepen er niets van. “Maar je hele auto is naar de filistijnen.” “Je bent je auto kwijt, hoor.” Een markant verschil in perspectief.

Hollanders lijken op zo’n moment toch veel materialistischer te zijn, iets dat ook blijkt uit het fanatisme waarmee de meeste Nederlanders zich verzekeren tegen het verlies van bagage en noem maar op, als ze op reis gaan. Ik riskeer nog een generalisatie: Nederlanders kunnen minder goed tegen tegenslag dan Brazilianen.

* De armen betalen meer
2010/03 - Talloze Brazilianen leven, net als de Amerikanen trouwens, op afbetaling. Veel meer dan in Nederland, hoewel de Nederlandse postorderbedrijven je ook graag op krediet verkopen. Credit cards gaan standaard ook uit van aflossing in termijnen.

Iedere keer dat ik Brazilië ben moet ik weer wennen aan de manier, waarop artikelen zijn geprijsd. Eerst denk ik “hé, goedkoop”, maar dan zie ik in kleine letters staan ‘zes keer’ of ‘tien keer’ of zoiets.

Het is nu zelfs al zo ver dat veel producten niet meer goedkoper zijn als je ze ineens betaalt. Anders gezegd, je betaalt de rente voor betalen in termijnen ook als je meteen alles afrekent, al heet het “in vijf keer zonder rente”. M’n neus. De termijnbetaling kost gegarandeerd administratiekosten en rente.

Bij langere betaaltermijnen betaal je nog steeds flink meer dan bij betaling ineens. Vakantiereisjes en vliegtickets van een paar honderd Euro kun je in Brazilië tegenwoordig zelfs in drie of vier jaar afbetalen. Je betaalt dan al gauw het dubbele van de prijs, want de rente in Brazilië is erg hoog. Brazilianen zijn evenwel zo gewend om in bedragen per maand te denken, dat ze zich dat meestal niet realiseren. Ook hebben ze vaak niet door dat de voorwaarden van het krediet knellend zijn. De voorlichting bij de transactie is erbarmelijk en de Braziliaan vraagt meestal niet door. De boeterente bij betaalachterstand stijgt al snel tot astronomische hoogten en je naam wordt geregistreerd als wanbetaler, wat allerlei problemen geeft.

Het voordeel van krediet is, dat je nu kunt kopen en later betaalt. Bij noodzakelijke aankopen een uitkomst. De reclame maakt je echter ook lekker voor de niet noodzakelijke zaken, zoals die reisjes. Daar betaal je dan dus heel veel voor. Dat geldt vooral voor de minder draagkrachtigen, die het meest betalen in termijnen. Uiteindelijk kunnen ze daardoor minder kopen. Ze hadden het al niet breed.

Voor de economie is het allemaal prachtig: meer omzet voor de verkopers en gouden tijden voor de kredietbedrijven. Zolang het percentage wanbetalers niet te hoog wordt, is het macro-economisch geen probleem. Voor de minder bedeelden pakt het minder goed uit, of ze dat nu door hebben of niet.

* Stefan Zweig en Brazilië
2010/02 - Schrijver Stefan Zweig pleegde op 22 februari 1942 samen met zijn tweede vrouw Lotte Altmann zelfmoord in Petrópolis (RJ) in Brazilië. Hij was in augustus 1940 aangekomen in Rio de Janeiro. De krant O Jornal had een dag na zijn aankomst een kop met ‘Stefan Zweig gaat een boek over Brazilië schrijven’. Dat boek is er ook gekomen: Brazilië, het land der toekomst (De Boer, 1953, oorspronkelijk Brasilien, Ein Land der Zukunft).

Zweig lijkt in het boek nogal onder de indruk te zijn van de propaganda van het autoritaire regime van president Getúlio Vargas. Hij is nogal juichend over dat Brazilië. Er is nu een boek over het ontstaan van Brazilië, het land der toekomst, geschreven door kenner van Zweig Alberto Dines: Stefan Zweig no país do futuro - a biografia de um livro (Stefan Zweig in het land van de toekomst - de biografie van een boek).

Het boek staat vol foto’s, documenten en afdrukken van krantenknipsels en is tweetalig: Portugees en Duits. Zweig zocht, zo lijkt het, naar een betere maatschappij, wat begrijpelijk is voor wie bedenkt dat hij vertrok uit het verscheurde Europa van de twee wereldoorlogen. Hij was zeer teleurgesteld dat vele van zijn intellectuele vrienden in Europa waren gevallen voor de verleidingen van het nationalisme. Zweig bleef ook pacifist, waardoor de autoreiteiten hem niet naar het front wilden laten gaan. Hij schreef niet juichend genoeg over de krijgshandelingen.

Wie meer wil weten over Stefan Zweig kan terecht bij zijn posthuum verschenen autobiografie De wereld van gisteren, herinneringen van een Europeaan (Arbeiderspers 2007, oorspronkelijk: Die Welt von Gestern. Erinnerungen eines Europäers).

Het huis van de Zweigs in Petrópolis wordt een museum. De verbouwing moet dit jaar beginnen.

* Dronken man
2010/02 - Een dronken man maakt voor ons huis ruzie met een automobilist. Er vallen klappen, dus we bellen de wijkbewakingsdienst. Vuistregel in Brazilië: nimmer zelf reageren. De bewakingsdienst vraagt waar onze straat is. Pardon? Een wijkbewakingsdienst, die de wijk niet kent? De straat loopt nota bene voor hun commandocentrum langs. De automobilist is verstandig en gaat weg. De dronken man koelt nu zijn woede op ons huis, gooit de buiten staande vuilniszak de tuin in en rukt een deel van het aluminium hek uit elkaar en uit zijn voegen.

Weer de wijkbewakingsdienst gebeld. “Er is al iemand langs geweest.” Nee, dus. De bewaker die nu op zijn motor verschijnt, lijkt erg jong voor dit vak. Pizzakoerier lijkt een logischer keuze. Hij zegt dat ze met ruzie op straat niets te maken hebben. Aha!

De dronken man is weg en we hopen dat hij zo dronken is dat hij de weg naar ons huis niet meer terug kan vinden. Toch komt hij nog een keer langs en schopt weer ergens tegen aan, gelukkig zonder verdere schade aan te richten. Weer gebeld. De bewaker op motor die nu verschijnt vraagt opgewekt, om niet te zeggen luchtig: “is de burger verdwenen?”. “Had je dan gedacht dat we die hier voor je vast hadden gehouden?”

Uiteindelijk wordt de man in de kraag gevat. Stomdronken met een fantasievol verhaal dat iemand hem geld voor een klus schuldig is en dat hij daarom boos is. Mensen die hem kennen, zeggen dat hij nooit werkt.

Dilemma: aangifte doen? Dan gaat hij een nacht de cel in, maar is de volgende dag weer vrij. Je denkt aan mogelijke represailles. Hij is overduidelijk niet in staat de schadevergoeding te betalen, die hij nu poeslief aanbiedt. Aangifte doen heeft in dit geval en zeker in Brazilië weinig nut en kost veel tijd. Laat maar lopen. De volgende dag klussen in de hitte. Je zit er niet op te wachten, maar ach.

2

Meer Brazilië | Contact