Boeken voor Braziliëgangers

Wie naar Brazilië afreist of verhuist, wil (hopelijk) iets meer weten dan de prijs van het bier. Daarom hier wat leessuggesties. Vooral literatuur kan je een gevoel geven voor een land dat je anders niet snel krijgt. In vogelvlucht een aantal boeken. Sommige zijn tweedehands verkrijgbaar via Boekwinkeltjes.nl.

Fictie
Eerst vertaalde literatuur, want het is het mooist om het van Brazilianen zelf te horen.
Een echte aanrader is Brazilië, Brazilië van João Ubaldo Ribeiro. Na een wat taaie start is dat een meeslepend epos over het Braziliaanse volk van de zeventiende eeuw, toen Nederland vaste voet in Brazilië probeerde te krijgen, tot heden. Maria Alice Barroso, o.a. Zeg zijn naam en ik vermoord hem over het zware leven in de binnenlanden, erg mooi. Graciliano Ramos, Angst over het kwellende leven van de Braziliaanse kantoorklerk Luis da Silva. Speelt in het Noordoosten van Brazilië. Rubem Fonseca, Grote kunst, over de onderwereld van Rio. Chico Buarque de Holanda (de zanger | componist), Onrust, over het moderne grotestadsleven in Brazilië. Vond ik niet geweldig.

Lichter, lekker weg lezend, (daarom?) door sommigen niet als literatuur beschouwd: Jorge Amado, Gabriela, over het leven van een keukenmeisje van een rijke arabier, ergens in een stadje in Brazilië. Is ook als telenovela (soapserie) op tv geweest. Van Amado zijn ook Teresa Batista, de hoer van Bahía en Tocaia grande, kroniek van een zondige stad.

In João Guimarães Rosa, Diepe wildernis: de wegen vertelt een grootgrondbezitter over zijn leven als bandiet. De Volkskrant noemde het boek “een monument”. Fascinerend is ook Euclides da Cunha, De binnenlanden over de (echt gebeurde) religieus geïnspireerde en sociale opstand van arme sloebers in Noordoost-Brazilië aan het eind van de negentiende eeuw. De opstand werd bloedig onderdrukt. Ik noem het boek hier onder fictie. Mijn editie noemt het een meesterwerk van de Braziliaanse literatuur, maar het is ook een feitelijk verslag van de oorlog van Canudos met uitvoerige beschrijvingen van de situatie in de binnenlanden. De toenmalige Braziliaanse elite had geen idee hoe het leven daar was. De Peruaanse schrijver Mario Vargas Llosa schreef over hetzelfde onderwerp De oorlog van het einde van de wereld. Ook zijn boek is wel boeiend, maar het feit dat hij Euclides da Cunha het hele boek door “de journalist met het brilletje” noemt, ging mij irriteren. Twee broers van Milton Hatoum speelt in Manaus, 1945, en is een psychologische roman over liefde, jaloezie, taboes en wraak, maar ook een hommage aan de stad en aan het duizelingwekkende landschap van Amazonië, met al zijn verschillende mensen, dieren, geuren en kleuren.

Wie op een gemakkelijke manier meer dan 500 jaar geschiedenis van Brazilië tot zich wil nemen kan Errol Lincoln Uys, Het Groene paradijs lezen. (In het Engels: Brazil). Het is wel een beetje geschreven naar de ‘paperbackformule’. De karakters komen niet heel erg tot leven. Maar het leest lekker weg en is omvattend. Het boek begint in 1490, vlak voor de komst van de Portugezen en het eindigt halverwege de vorige eeuw.

Van Nederlandse bodem: Hannes Meinkema, Mooie horizon, waarin journaliste Lydia achter de horizon wil kijken en naar Brazilië reist. Marion Bloem, Rio over de reis van Gelgel in het onmetelijke Brazilië, haar ervaringen met de mannen die haar vergezellen en die ze ontmoet.

Non-fictie
Dan nog wat geschiedenis- en andere non-fictieboeken. Een aanrader is Ineke Holtwijk, Kannibalen in Rio, dat ondanks de titel over heel Brazilië gaat en heel veel aspecten aanstipt. Veel ouder, maar zeer leesbaar is het boek Braziliaanse brieven, waarin de bekende vertaler August Willemsen beschrijft wat hij meemaakte, toen hij in Brazilië ging wonen.

Charles Boxer, De Nederlanders in Brazilië 1624-1654. José Antônio Gonsalves de Mello, De Nederlanders in Brazilië 1624-1654 over de invloed van de Hollandse bezetting op het leven en de cultuur in Noord-Brazilië. Dr. C.M. Schulten, Nederlandse expansie in Latijns Amerika. E. Cabral de Mello, De Braziliaanse affaire. Portugal, de Republiek der Verenigde Nederlanden en Noord-Oost Brazilië, 1641-1669 over het diplomatieke steekspel rond de Vrede van Münster (1648) tussen de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën en Portugal - met als medespelers Spanje, Frankrijk en Engeland en als inzet de ongekende rijkdommen van Brazilië. Albert Eckhout Een Hollandse kunstenaar in Brazilië is een rijk geïllustreerde uitgave over leven en werk van de schilder Albert Eckhout. Samen met de Haarlemse landschapschilder Frans Post was Eckhout in Brazilië werkzaam aan het hof van Johan Maurits, graaf van Nassau-Siegen.

Over de latere Nederlanders in Brazilië: F. Bosch, Een Hollandse boer in Brazilie vertelt. Henk Klein Gunnewiek, Herinneringen van een emigrant. Holambra, Brazilië. Nicolaas Verschuur, Brieven uit Brazilië over het avontuurlijke leven van Verschuur, die onder meer de Braziliaanse binnenlanden introk in de eerste helft van vorige eeuw. Harald S. van Straten, Hollandse pioniers in Brazilië gaat zowel over de periode 1624-1654 als de groepskolonisaties in de 20ste eeuw.

Nog een paar heel verschillende onderwerpen: I.I.M. Lammertink, Gekleurd door Brazilië. Een waar gebeurd adoptieverhaal. Wim Hornman, Rioolratten over verschopte jeugd in Brazilië. Alex Bellos, Futebol Brazilië met hart en ziel. De kunst, de spelers, de mythes, de legendes, de teams, de geschiedenis, de supporters, de romantiek, de teleurstellingen van het Braziliaanse voetbal. Alex Shoumatoff, De man van het regenwoud. De moord op Chico Mendes en het Braziliaanse regenwoud. Tenslotte een klassieker: C. Levi-Strauss, Het trieste der tropen, vooral beroemd vanwege de beschrijving van het leven van Braziliaanse indianen.

Toegevoegd mei 2007:

Indianen versus moderniteit
Wie begaan is met het lot van de indianen in Brazilië moet zeker Rooksignalen van Ineke Holtwijk lezen. Het boek geeft een fascinerende beschrijving van de zoektocht naar geïsoleerde stammen en kleine groepjes indianen en de grote dilemma’s waar de Braziliaanse overheid voor staat. Moet je de indianen in de blanke maatschappij opnemen, moet je ze hun eigen leven laten leiden (ze in isolement laten leven), of is er een gulden middenweg? Terecht merkt Holtwijk op dat we in het westen soms een te veel geïdealiseerd beeld hebben van de indianen.
Het boek maakt je overigens niet erg optimistisch over de uitkomst, maar dat maakt het niet minder indrukwekkend. Zie ook 'De indiaan die een televisie wilde'

Meer Brazilië | Index artikelen | Contact

Portugese les in Utrecht